Na tle Europy Włochy mogą pochwalić się największym bogactwem i różnorodnością językową. Ze względu na dużą liczbę dialektów i rozmaitych akcentów, Włochy to prawdziwy językowy labirynt. Różnice w sposobie mówienia są wyraźnie dostrzegalne nawet w obrębie tego samego regionu. Samym mieszkańcom półwyspu dialekty dostarczają dużo frajdy, szczególnie porównywanie intonacji (la cadenza) czy wyrażeń (i modi di dire).

Rozmowy Włochów pochodzących z różnych części kraju potrafią być naprawdę pasjonujące pod względem lingwistycznym. Niektórzy Włosi przez długie lata żyją w przekonaniu, że dane słowo lub wyrażenie występuje w języku włoskim, w rzeczywistości jednak należy jedynie do ich lokalnego dialektu. Takie „kwiatki” wychodzą często na jaw dopiero przy okazji konfrontacji z rodakami z innego regionu, kiedy to okazuje się, że ci danego wyrażenia nie rozumieją. Ale nawet u kogoś posługującego się nienagannym włoskim możemy usłyszeć naleciałości regionalne na poziomie akcentu oraz melodii języka. Jak więc pozycjonuje się standardowy język włoski w tym dialektalnym gąszczu? I gdzie najlepiej się udać, jeśli interesuje nas nauka „czystego” języka włoskiego?

Język romański a język włoski

            Język włoski należy do grupy języków romańskich[1] (le lingue romanze lub le lingue neolatine), czyli do języków wywodzących się bezpośrednio z łaciny. Jak wiadomo, starożytni Rzymianie posługiwali się językiem łacińskim, a w zasadzie jego dwoma odmianami: łaciną pisaną (latino scrittooraz mówioną (latino parlato). Ktoś mógłby zapytać, czemu ma służyć to rozróżnienie skoro praktycznie każdy język występuje zarówno w wersji pisanej, jak i mówionej. W przypadku łaciny, rozróżnienie to jest jednak dość istotne, ponieważ język mówiony poszedł zupełnie inną ścieżką niż ten pisany. W obrębie łaciny mówionej, zwanej także łaciną „niską” bądź „ludową” (latino volgare) zaczęły się tworzyć liczne języki regionalne oraz formy dialektalne. Łacina mówiona uległa wielu zmianom, ewoluowała, dając początek językom romańskim oraz dialektom, m.in. tym używanym we Włoszech. Łacina pisana funkcjonowała natomiast równolegle do tej mówionej, nie ulegając większym zmianom.

            Na terenie półwyspu Apenińskiego istniały obok siebie rożne regionalne języki, wywodzące się z łaciny, tzw.: i volgari latiniW średniowieczu nie możemy więc mówić jeszcze o „języku włoskim”, a jedynie o regionalnych odmianach łaciny mówionej.

Toskania – Kolebka współczesnego języka włoskiego

            Przełomowym wydarzeniem, które stoi u podstaw współczesnego języka włoskiego, była twórczość literacka trzech toskańskich poetów i pisarzy, znanych jako le Tre Corone (pl.: „Trzy Korony”). Wszyscy trzej tworzyli w XIV wieku, w języku toskańskim: il volgare toscano. Chodzi oczywiście o Dante Alighieri, Francesco Petrarca i Giovanni Bocaccio, uważanych za ojców włoskiego języka i literatury. Ich dzieła, przede wszystkim La Divina Commedia, il Canzoniere oraz il Decameron, posłużyły za wzór kolejnym pokoleniom włoskich literatów i tym samym dały początek ponadregionalnej, narodowej formie języka. Przyjmuje się zatem, że współczesny, standardowy włoski wywodzi się z języka toskańskiego. Oczywiście, od średniowiecza jeszcze długa droga do dzisiejszego włoskiego. Rozpowszechnienie się uniwersalnej wersji języka na skalę narodową nastąpiło dopiero po zjednoczeniu Włoch (1861r.) dzięki obowiązkowemu szkolnictwu w standardowym włoskim. Do jego popularyzacji w dużej mierze przyczyniły się również współczesne media, przede wszystkim radio i telewizja.

Toskania – Italia

Język włoski jednakowy dla wszystkich obywateli?

            Jak więc widzimy, stosunkowo od niedawna wszyscy Włosi mówią w tym samym, standardowym języku. Czy aby na pewno wszyscy?

            Powiedzmy, że tak. Czasem gdzieś  na wsi można  natknąć się jeszcze na starszą osobę mówiącą jedynie w dialekcie. Jest to już jednak zdecydowanie rzadkość. Dla uczących się włoskiego oznacza to, że nie trzeba koniecznie rezerwować lotu akurat do Toskanii, aby osłuchać się z „czystym” włoskim bez regionalizmów. Obecnie praktycznie wszyscy Włosi mówią po włosku, nawet jeśli w domowym zaciszu porozumiewają się w dialekcie.

            Dialekty oraz regionalne różnice językowe mogą na początku przerażać. Jednak bez obaw! Obecnie dokądkolwiek we Włoszech byśmy się nie udali, wszędzie dogadamy się w standardowym włoskim. Dialektalne bogactwo stanowi natomiast niesamowitą przygodę dla pasjonatów włoskiego języka oraz kultury. Do komunikacji wystarczy nam standardowy włoski, dialekty możemy natomiast potraktować jako wisienkę na torcie przy nauce języka. Zrozumienie wypowiedzi w dialekcie to takie „zadanie z gwiazdką”, rozwiązanie którego daje nieporównywalną satysfakcję.


[1]Nazwa „języki romańskie” pochodzi od nazwy miasta Rzym, po włosku: Roma, i określa języki wywodzące się z łaciny. W języku polskim można natknąć się na użycie przymiotnika „romański” w odniesieniu do języka francuskiego, np. „filologia romańska”. W rzeczywistości mamy do czynienia z zawężeniem znaczenia tego terminu. Do języków romańskich należą m.in.: hiszpański, portugalski, rumuński itd.

Autor: Agnieszka Michałowska