Osobom, które na co dzień nie zajmują się nauką języków ani językoznawstwem, wyraz „prefiks” skojarzy się prawdopodobnie z kodem cyfrowym poprzedzającym numer telefonu. Ale to nie o numerze kierunkowym do Włoch (nawiasem mówiąc, jest to +39) będzie mowa w dzisiejszym wpisie. W językoznawstwie prefiks, inaczej przedrostek, to „cząstka wyrazu znajdująca się przed jego rdzeniem” i to na tym znaczeniu się dziś skupimy.

Świat prefiksów w języku włoskim

Język włoski charakteryzuje się bogactwem prefiksów (a także sufiksów, ale o tym później). Warto się im przyjrzeć, gdyż, jak zaraz zobaczycie, czasem jedna litera może całkowicie zmienić znaczenie danego słowa. Przedrostki przydają się również do tworzenia neologizmów.    

Do najczęściej używanych przedrostków należą: a-, s-, dis-, in- oraz de- [1]. Wszystkie pięć mają charakter zaprzeczenia, wyrażają przeciwstawność (opposizione), brak (privazione) lub wsteczność (reversione). Poniżej kilka przykładów przeciwstawności lub braku:

tipico – atipico (typowy – nietypowy, atypowy)

normale – anormale (normalny – nienormalny, anormalny)

simmetria – asimmetria (symetria – asymetria)

sintomatico – asintomatico (objawowy – bezobjawowy)

Przedrostek -a użyty w celu wskazania braku (atypowy to taki, który nie wykazuje typowych cech) występuje również w języku polskim, co świetnie obrazują powyższe przykłady. Na prefiks, mający korzenie w starożytnej grece, możemy się natknąć także w języku angielskim (np. atypical). Ze względu na Covid-19, zdecydowanie na czasie jest wyraz asintomatico, szczególnie w kolokacji paziente asintomatico (pacjent bezobjawowy). 

Jeżeli natomiast rdzeń wyrazowy rozpoczyna się samogłoską, jak na przykład w wyrazie alcolicoprefiks a-otrzymuje dodatkowo literkę n. I tak:

alcolico – analcolico (alkoholowy – bezalkoholowy), 

alfabetismo – analfabetismo (alfabetyzm – analfabetyzm).

Na takiej samej zasadzie funkcjonują pozostałe przedrostki:

garbato – sgarbato (uprzejmy – chamski)

fiducioso – sfiducioso (ufny – nieufny)

capace – incapace (zdolny do – niezdolny do)

attivo – inattivo (aktywny – nieaktywny)

abitato – disabitato (zamieszkały – niezamieszkały)

piacere – dispiacere (przyjemność – nieprzyjemność)

Decaffeinato (bezkofeinowy)

Dodatkowo, prefiksy de oraz dis wyrażają wsteczność (reversione), na przykład:

Fare – disfare (zrobić – x)

Dire – disdire (powiedzieć – wypowiedzieć)

Stabilizzare – destabilizzare (ustabilizować – zdestabilizować)

Rozpakujmy walizki we włoskim stylu

Słowo disfare nie ma polskiego odpowiednika, tłumaczy się je różnymi czasownikami w zależności od kontekstu. Disfare le valigie przetłumaczymy jako „rozpakować walizki” i to właśnie w tym kontekście najczęściej ten czasownik występuje. Zdanie Il sole ha disfatto la neve przełożymy na: „Słońce rozpuściło śnieg”. Disfare to dosłownie “od-zrobić”. Disdire oznacza natomiast 
„wy-powiedzieć”, np. disdire un contratto = wypowiedzieć umowę. Za pomocą prefiksu dis– możemy coś „od-zrobić”, np. rozpakować zapakawane wcześniej walizki lub wypowiedzieć zawartą wcześniej umowę. 

Nietrudno zauważyć, że przedrostek de– występuje w języku polskim na tych samych zasadach co we włoskim: de-stabilizować, de-formować itd. W języku włoskim około 70% czasowników łączących się z prefiksem de– i nabierających znaczenia wsteczności to czasowniki zakończone sufiksem -izzare (destabilizzare). Sufiksy, analogicznie do prefiksów, to, jak się na pewno domyślacie, „cząstki wyrazu znajdujące się PO jego rdzeniu”.

Znasz angielski? Świetnie! – To ci się przyda

W przyswojeniu sobie włoskich przedrostków zdecydowanie pomaga język angielski. Oprócz wspomnianego wyżej prefiksu a-, występuje w nim również de– (destabilize), in– (incapable), 
dis– (disable) oraz re– (retake), wskazujący na powtarzenie się danej czynności. 

Często spotykany w angielskim, łaciński przedrostek re– (ewent. red-), rozszczepił się we włoskim na dwie formy. Obok zachowanej łacińskiej formy re-, dużo częściej występująca forma to ri-, na przykład: rifare (zrobić ponownie), ridire (powiedzieć ponownie), rivedere (zobaczyć ponownie) itd. 

Zamiana prefiksu re– na ri– to zasługa dialektu toskańskiego, który posłużył jako podstawa dla współczesnego języka włoskiego, o czym pisałam w artykule „Czy wszyscy Włosi znają włoski?”. Prefiks re– zachował się natomiast w latynizmach oraz w wyrazach należących do rejestru formalnego. Niektóre wyrazy występują w dwóch wariantach, zarówno z prefiksem re-, jak i ri-: resurrezione lub risurrezione (zmartwychwstanie), recezione lub ricezione(odbiór),  remozione lub rimozione (usunięcie). W tym wypadku, forma z prefiksem re– jest bardziej formalna.


[1] Przy pisaniu artykułu korzystałam przede wszystki ze strony internetowej Accademia della Crusca – prestiżowej instytucji z siedzibą we Florencji, zajmującej się językiem włoskim. Zwana również La Crusca, akademia jest najstarszą tego typu instytucją na świecie.

https://accademiadellacrusca.it/it/consulenza/differenze-tra-i-prefissi-dis-de-in-e-a/156

Autor: Agnieszka Michałowska