Nauczyciele mogą być zaangażowani, lubić swoją pracę i mieć poczucie misji, a jednocześnie funkcjonować na granicy wyczerpania. Potwierdzają to wyniki ogólnopolskiego badania dobrostanu zawodowego nauczycieli. Wskazują one na coś więcej niż zmęczenie. Ujawniają problem, którego nie da się rozwiązać kolejnym szkoleniem z zarządzania stresem.
Nauczyciele chcą pracować, ale coraz trudniej im unieść ciężar obowiązków
Wizerunek wypalonego nauczyciela często kojarzy się z osobą, która straciła motywację, nie angażuje się w życie szkoły i z niechęcią myśli o kolejnych lekcjach. Tymczasem rzeczywistość jest znacznie bardziej skomplikowana.
Ogólnopolskie Badanie Dobrostanu Zawodowego Nauczycieli, przeprowadzone na początku 2023 roku przez Librus, objęło ponad 7 tysięcy respondentów. Wyniki przyniosły dość niepokojący obraz. Z jednej strony ponad 63% badanych deklarowało wysokie poczucie sensu wykonywanej pracy. Ponad 96% wykazywało wysokie zaangażowanie fizyczne, a 93,83% poznawcze.
Z drugiej strony aż 67,5% ankietowanych doświadczało objawów wyczerpania. Wysoki poziom stresu deklarowało 52,5%, a 56,2% wskazywało na objawy somatyczne, takie jak problemy ze snem, napięcie czy epizody lęku.
Te liczby trudno zignorować, szczególnie, że pokazują pewien paradoks. Nauczyciele niekoniecznie przestają lubić swoją pracę. Często nadal widzą w niej sens, angażują się w prowadzenie zajęć i zależy im na uczniach. Problem polega jednak na tym, że zaangażowanie nie wystarcza, gdy codzienne wymagania stale przekraczają możliwości organizmu i dostępne zasoby.
Wypalenie zawodowe nie jest zwykłym zmęczeniem
Wypalenie zawodowe zwykle jest konsekwencją długotrwałego stresu, któremu towarzyszy niewystarczająca możliwość odpoczynku i odzyskiwania równowagi.
Światowa Organizacja Zdrowia w klasyfikacji ICD-11 określa wypalenie jako syndrom związany z przewlekłym stresem w miejscu pracy, z którym nie udało się skutecznie poradzić. Wyróżnia trzy jego podstawowe wymiary:
- wyczerpanie,
- narastający dystans psychiczny lub cynizm wobec pracy,
- obniżone poczucie skuteczności zawodowej.
W praktyce szkolnej może to wyglądać bardzo różnie. Nauczyciel, który jeszcze niedawno z entuzjazmem przygotowywał dodatkowe materiały, zaczyna ograniczać się do niezbędnego minimum. Ktoś, kto potrafił z cierpliwością rozmawiać z uczniami i rodzicami, coraz częściej reaguje rozdrażnieniem. Pojawia się trudność z koncentracją, podejmowaniem decyzji, a nawet zebraniem energii potrzebnej do rozpoczęcia kolejnego dnia pracy.
Czy każda chwila zniechęcenia jest oznaką wypalenia? Z pewnością nie, jednak stałe utrzymywanie się takich stanów, ich nasilanie i wpływ na codzienne funkcjonowanie może do wypalenia zawodowego prowadzić.
Skutki przewlekłego przeciążenia można mnożyć. Od pogorszenia samopoczucia nauczyciela, po osłabienie relacji z uczniami, współpracownikami czy rodzicami. Permanentne obniżenie nastroju i zmęczenie powoduje niecierpliwość i sprawia, że reakcje są nieadekwatnie do sytuacji.
Co tak naprawdę wyczerpuje nauczycieli?
Duże znaczenie ma tu sposób organizacji pracy, wszak nauczyciel nie kończy swoich obowiązków wraz z ostatnim dzwonkiem. Po lekcjach zwykle czekają sprawdziany, konsultacje z rodzicami, a przede wszystkim nadmiernie rozbudowane, wydaje się, zadania administracyjne. Wszystko to wymaga czasu i skupienia, a jakże często nie są zauważane przez otoczenie, ponieważ nie są widoczne w oficjalnym planie pracy. To frustruje.
Dodatkowym obciążeniem może być powielanie tych samych informacji w różnych dokumentach, zmieniające się procedury, niejasny podział odpowiedzialności czy brak sprawnych narzędzi organizacyjnych. Pojedyncze zadanie może wydawać się niewielkie, jednak problem zaczyna się wtedy, gdy podobnych obowiązków przybywa, a nikt nie rezygnuje z wcześniejszych wymagań.
To właśnie w tym miejscu warto zapytać czy każda czynność wykonywana przez nauczyciela rzeczywiście służy uczniom i poprawia jakość edukacji?
Nie kwestionując potrzeby dokumentowania pracy szkoły czy monitorowania postępów uczniów, trzeba zwracać uwagę na zachowanie proporcji poświęcanego czasu. Jeśli czas potrzebny na uzupełnianie kolejnych zestawień zaczyna konkurować z czasem na przygotowanie wartościowych zajęć, rozmowę z uczniem czy odpoczynek, coś w organizacji pracy przestaje działać.
Dobrze oddaje to wypowiedź dr hab. Beaty Basińskiej, prof. Politechniki Gdańskiej, która podczas konferencji na Uniwersytecie SWPS zwróciła uwagę na różnicę między samą pracą a warunkami jej wykonywania:
„Ja kocham swoją pracę, ale nienawidzę tej organizacji”.
To zdanie trafia w sedno problemu i skłania do refleksji. Pokazuje, że przywiązanie do zawodu i frustracja związana z codziennymi warunkami pracy mogą występować jednocześnie.
Kryzys, który może odbić się na całej szkole
Myśląc o wypaleniu zawodowym nauczycieli, trzeba pamiętać, że nie jest ono wyłącznie prywatną sprawą osób zatrudnionych w oświacie. To problem, który może wpływać i wpływa na funkcjonowanie całych placówek.
Przewlekłe zmęczenie i stres utrudniają utrzymanie koncentracji, regulowanie emocji i podejmowanie decyzji. W szkole, gdzie każdego dnia trzeba reagować na nieprzewidziane sytuacje, rozwiązywać konflikty i odpowiadać na potrzeby wielu osób, takie ograniczenia mają szczególne znaczenie.
Kondycja psychiczna kadry przekłada się również na atmosferę panującą w pokoju nauczycielskim, niszcząc kulturę współpracy i zniechęcając do podejmowania nowych inicjatyw. A przecież właśnie świeżość pomysłów, wymiana idei powinno być czymś charakterystycznym dla środowiska szkolnego.
Warto spojrzeć na ten problem również z perspektywy młodych nauczycieli. Osoby rozpoczynające pracę w zawodzie muszą jednocześnie odnaleźć się w nowym środowisku, poznać szkolne procedury, zbudować relacje z klasą i rodzicami oraz nauczyć się organizować własną pracę. Jeśli na początku kariery nie otrzymują odpowiedniego wsparcia, łatwo mogą poczuć, że wszystkie trudności muszą rozwiązywać samodzielnie.
Dr hab. Beata Basińska zwracała uwagę na ten mechanizm, mówiąc o młodych nauczycielach rzucanych na głęboką wodę bez odpowiednich narzędzi organizacyjnych. To ważny sygnał dla dyrektorów. Samo zatrudnienie nowego pracownika nie oznacza jeszcze, że został on przygotowany do bezpiecznego wejścia w realia szkolnej pracy.
Dlaczego indywidualna odporność psychiczna nie wystarczy?
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o odporności psychicznej, radzeniu sobie ze stresem, uważności i potrzebie regeneracji. To ważne zagadnienia, ale łatwo wpaść w pułapkę przenoszenia całej odpowiedzialności za dobrostan na pojedynczego pracownika.
Nauczyciel może nauczyć się rozpoznawać sygnały przeciążenia, zadbać o odpoczynek, korzystać z pomocy psychologa i rozwijać umiejętności regulowania emocji. Nie ma jednak pełnej kontroli nad liczbą przydzielonych mu obowiązków, organizacją pracy placówki czy dostępnością wsparcia ze strony przełożonych.
Dlatego profilaktyka wypalenia wymaga działań na kilku poziomach:
- Pierwszym jest organizacja pracy szkoły. Warto regularnie analizować obowiązki administracyjne, usuwać powtarzające się procedury i sprawdzać, które zadania rzeczywiście przynoszą wartość. Nie każde działanie, które można wpisać do harmonogramu lub raportu, musi być konieczne.
- Drugi to kultura współpracy. Relacje między nauczycielami, dyrekcją, rodzicami i uczniami mają znaczenie nie tylko dla atmosfery, ale również dla poczucia bezpieczeństwa zawodowego. Możliwość porozmawiania o trudnościach bez obawy przed oceną, wymiana doświadczeń i wzajemna pomoc mogą ograniczać poczucie osamotnienia w pracy.
- Trzecim jest wsparcie psychologiczne i profilaktyka. Rozpoznawanie wczesnych oznak przeciążenia, dostęp do profesjonalnej pomocy i regularne monitorowanie samopoczucia kadry powinny być traktowane jako element odpowiedzialnego zarządzania placówką, a nie dodatkowa inicjatywa realizowana tylko wtedy, gdy pojawi się poważny problem.
Szczególnej uwagi wymagają nauczyciele rozpoczynający karierę. Mentoring, opieka doświadczonego pracownika, jasne zasady i dostęp do praktycznych narzędzi mogą ułatwić im wejście w zawód i ograniczyć niepotrzebny stres.
Regeneracja nauczycieli powinna stać się sprawą całej szkoły
Dane z badania Librusa pochodzą z 2023 roku, ale już wtedy skala deklarowanego wyczerpania była alarmująca. 67,5% badanych doświadczało jego objawów, mimo że zdecydowana większość wykazywała wysokie zaangażowanie fizyczne i poznawcze. To wystarczający powód, żeby przestać traktować przeciążenie nauczycieli jako problem pojedynczych osób.
Sporo ciekawych statystyk na ten temat można znaleźć w artykule Akademii Dobrej Energii “Wypalenie zawodowe wśród nauczycieli w Polsce”. Przytoczone wyniki pokazują, że zaangażowanie w pracę nie stanowi wystarczającej ochrony przed przewlekłym stresem i wyczerpaniem, a najlepszy program nauczania, nowoczesne pomoce dydaktyczne i ambitne cele edukacyjne nie zastąpią nauczyciela, który ma czas, energię i warunki do wykonywania swojej pracy.
Regeneracja to nie przywilej ani nagroda za wyjątkowo trudny rok szkolny. Jest jednym z warunków odpowiedzialnego wykonywania zawodu, w którym codziennie pracuje się z drugim człowiekiem. Być może właśnie od tego warto zacząć rozmowę o przyszłości polskiej szkoły: nie tylko od tego, czego jeszcze oczekujemy od nauczycieli, ale również od tego, co jako system jesteśmy gotowi im zapewnić.
