W języku portugalskim wszystkie rzeczowniki mają albo rodzaj męski albo żeński. Oczywiście rzeczowniki oznaczające osoby czy zwierzęta mają rodzaj zgodny z płcią tych osobników. W przypadku pozostałych rzeczowników trzeba nauczyć się rozpoznawać ich rodzaj, bowiem determinuje on użycie danego rodzajnika, a także uzgodnienie rodzaju przymiotnika, który ewentualnie stoi koło rzeczownika (więcej o tym we wpisie o przymiotnikach). Zatem jak poznać rodzaj rzeczownika? Jak stworzyć rzeczownik o innym rodzaju w przypadku osób i zwierząt? Jak wygląda tworzenie liczby mnogiej w portugalskim? 

Rodzaj rzeczowników

Osoby płci męskiej oznaczane są rzeczownikami rodzaju męskiego zatem: 

  • o senhor [wymowa: u senior] – pan, 
  • o touro [u touru] – byk

to rzeczowniki rodzaju męskiego z rodzajnikiem męskim ‘o’, zaś: 

  • a senhora [a senjora] – pani, 
  • a vaca [a waka] – krowa, 

to rzeczowniki rodzaju żeńskiego z rodzajnikiem żeńskim ‘a’.

Jak rozpoznać rodzaj rzeczownika nieoznaczającego osób albo zwierząt? Ogólna zasada jest taka, że rzeczowniki rodzaju męskiego kończą się na -o, czytane jak ‘u’, zaś żeńskiego na -a, czytane jak ‘a’, na przykład:

  • o vestido [u westidu] – sukienka, rodzaj męski
  • a casa [a kaza] – dom, rodzaj żeński.

Niektóre rzeczowniki mogą mieć obie formy, dotyczy to oczywiście tych oznaczających osoby, np. przyjaciel/przyjaciółka, nauczyciel/ka. W tej sytuacji tworzy się dany rodzaj zamieniając ‘o’ na ‘a’ lub na odwrót, albo dodając ‘a’ do męskiej formy, jeśli kończy się ona na spółgłoskę. Mamy zatem:

  • o amigo [u amigu]/a amiga [a amiga] – przyjaciel/przyjaciółka
  • o professor [u professor]/a professora [a professora] – nauczyciel/nauczycielka
  • o filho [u filju]/ a filha [a filja] – syn, córka

Rzeczowniki kończące się na spółgłoski -l oraz -r są z reguły rodzaju męskiego, na przykład:

  • o jornal [u żurnal] – dziennik

Zaś te kończące się na zbitki -ade, -gem czy -ção są rodzaju żeńskiego:

  • a caridade [a karidade] – dobroczynność
  • a estação [a sztacao] – stacja
  • a estalagem [a sztalażem] – karczma.

Warto jeszcze zwrócić uwagę na niektóre podchwytliwe rzeczowniki, które pomimo żeńskiej końcówki -a są rodzaju męskiego. To rzeczowniki będące zapożyczeniami, najczęściej z greki. Należą do nich np.:

  • o drama [u drama] – dramat
  • o chá [u sza] – herbata
  • o cinema [u sinema] – kino.

Liczba pojedyncza i mnoga

Tworzenie liczby mnogiej rzeczowników najczęściej odbywa się poprzez dodanie -s na końcu wyrazu, zarówno w rodzaju męskim, jak i żeńskim. Warunkiem jest kończenie się rzeczownika w liczbie pojedynczej na samogłoskę – a lub -o. Przykładowo:

  • a casa [jak wyżej]/as casas [asz kasasz] – domy 
  • o carro [u karru] – auto/os carros [us karrus] – auta
  • a cidade [a sidade] – miasto/as cidades [as sidadesz] – miasta.

Jeśli rzeczownik w liczbie pojedynczej kończy się na spółgłoski, inne niż -l lub -m, to aby stworzyć liczbę mnogą trzeba dodać końcówkę -es, przykładowo:

  • a mulher [a muljer] – kobieta/as mulheres [as muljeresz] – kobiety
  • o cartaz [u kartasz] – plakat/os cartazes [us kartazesz] – plakaty.

Z kolei rzeczowniki kończące się na -m w liczbie mnogiej przyjmują końcówkę -ns, która zastępuje to -m, zatem:

  • a viagem [a wjażeń] – podróż/as viagens [asz wjażęńsz] – podróże
  • o homem [u omeń] – mężczyzna/os homens [usz omeńsz] – mężczyźni

Aby utworzyć liczbę mnogą z rzeczowników z końcówką -l, należy zamienić ją na -is, jak w przykładach:

  • o jornal [jak wyżej]/os jornais [usz żurnaisz] – gazety
  • o hotel [u otel] – hotel/os hotéis [usz oteisz] – hotele

Ostatnią grupą są rzeczowniki kończące się na -ão, tu jednak sprawa nie jest taka prosta, bo niektóre mają w mnogiej końcówkę -s, inne zamieniają -ão na -ães lub -ões. Niestety tych wyjątków trzeba się nauczyć. Kilka przykładów:

  • o irmão [u irmao] – brat/os irmãos [usz irmaosz] – bracia
  • a estação [jak wyżej]/as estações [as sztacoisz] – stacje
  • o pão [u pao] – chleb/os pães [os paesz] – chleby.

Na koniec jedna mała uwaga – podobnie jak w języku polskim, tak w portugalskim forma męska rzeczownika jest używana, aby określić grupę osób czy zwierząt o mieszanej płci. Wystarczy tylko jeden osobnik płci męskiej w grupie, aby już zaszła konieczność używania rzeczownika rodzaju męskiego, nieważne, ile osobniczek płci damskiej znajduje się w grupie. Dlatego używa się:

  • os pais [usz paisz] – rodzice, od o pai [u pai] – ojciec,
  • os filhos [usz filjusz] – synowie albo dzieci, od o filho [jak wyżej] – syn
  • os netos [us netusz] – wnuki albo wnukowie, od o neto [u netu] – wnuk.

Wystarczy tej gramatyki, na koniec mam dla was ciekawy idiom:

Quem anda à chuva, molha-se! [kejm anda a szuwa, molja-se] – dosłownie: kto chodzi po deszczu, zmoknie. Używany na wyrażenie, że każda czynność ma swoje konsekwencje.

Autor: Urszula Poszumska