W poprzednim wpisie było o odmianie czasowników z trzech grup wedle prostych i jasnych reguł. Niestety, nie wszystko jest takie klarowne w portugalskiej gramatyce, wiele z dość podstawowych czasowników jest nieregularnych. Być, mieć, iść. Jak na ironię – aby dobrze wysławiać się po portugalsku, trzeba wkuć kilkanaście odmian czasowników. Tylko w czasie teraźniejszym, bo w każdym innym też są nieregularne. Ale o tym, kiedy indziej. W każdym razie, mam nadzieję, że was nie wystraszyłam i dalej z chęcią będziecie poznawać portugalski!

‘Ser’ i ‘estar’, czyli dwa razy być

‘Ser’ i ‘estar’ to dwa czasowniki oznaczające „być”. Używa się ich w różnych sytuacjach. Ogólnie rzecz ujmując ‘ser’ jest do stanów, spraw stałych, a ‘estar’ do tymczasowych. Poniżej odmiana obu, a dalej przykłady użycia.

osobaserestar
eusouestou
tuésestás
você/ela/eleéestá
nóssomosestamos
vocês/eles/elassãoestão

Ser:

  • Narodowość. 

Eu sou polaca. [eu sou polaka] – Jestem Polką.

  • Stan cywilny

Ela é casada. [ele e kasada] – Jest zamężna.

  • Pochodzenie

De onde és? [de onde esz] – Skąd jesteś?

  • Posiadanie

O livro é do professor. [u liwru e du profesor] – Książka należy do profesora.

  • Czas

Que horas são? [ke orasz som] – Która godzina?

  • Położenie geograficzne

Lisboa é em Portugal. [liszboa e em Portugal] – Lizbona jest w Portugalii.

  • Materia przedmiotów

A mesa é de madeira. [a meza e de madeira] – Stół jest z drewna.

  • Rzeczowniki

Ele e a Ana são amigos. [ele i a ana som amigusz] – On i Ana są przyjaciółmi.

  • Przymiotniki

Nós somos muito inteligente. [nosz somusz muito inteliżente] – Jesteśmy bardzo inteligentni.

Estar:

  • Miejsce położenia

O dicionário esta aqui. [u dicjonariu szta aki] – Słownik leży tutaj.

  • Z rodzajnikiem ‘em’ i lokalizacją

Eles estão de férias no Porto. [elesz sztao de ferjasz nu portu] – Są na wakacjach w Porto.

  • Pogoda

Hoje está muito frio. [oże szta mujtu friju] – Dziś jest bardzo zimno.

  • Tymczasowe stany, z przymiotnikami

Estou muito cansada. [sztou mujtu kansada] – Jestem bardzo zmęczona.

  • Samopoczucie, wymiana uprzejmości

– Como estás? – Estou bem, obrigada. [komu sztasz? Sztou bajm, obrigada] – Jak się masz? –Mam się dobrze, dziękuję.

Ter, czyli mieć

Czasownik ‘ter’ oznaczający „mieć” odmienia się następująco:

  • eu tenho
  • tu tens
  • você/ela/ele tem
  • nós temos
  • vocês/eles/elas têem.

Estar com fome i ter fome – wyrażenia stanów

Na wyrażenie różnych stanów ducha i ciała można używać dwóch tożsamych wyrażeń. Jedno jest z ‘estar’ – obowiązkowo, bo stany jak głód, pragnienie, strach są zmienne, wiec absolutnie nie używa się ser! – z rodzajnikiem ‘com’, czyli dosłownie „być z”, a drugie to po prostu ‘ter’, czyli „mieć”:

  • Estar com fome/ter fome [fome] – być głodnym
  • Estar com sede/ter sede [sede] – być spragnionym
  • Estar com sono/ter sono [sonu] – być śpiącym
  • Estar com saudades/ter saudades [sałdades] – tęsknić
  • Estar com medo/ter medo [medu] – bać się.

Ir, czyli iść

‘Ir’ to czasownik oznaczający „iść”, ale także przydatny np. w wyrażeniu ‘ir + bezokolicznik’ na wyrażenie przyszłości, czyli mieć zamiar coś zrobić. Odmiana ‘ir’:

  • eu vou
  • tu vais
  • você/ela/ele vai
  • nós vamos
  • vocês/eles/elas vão.

Nieregularne z końcówką -er

Część czasowników nieregularnych ma końcówkę -er, czyli przynależy do drugiej grupy czasowników. Ponieważ są nieregularne, tylko część osób odmienia się tak jak w regułach. Te formy, które są inne, zaznaczyłam w tabeli kursywą:


osoba
verwidzieć[wer]lerczytać[ler]
fazerrobić[fazer]dizerpowiedzieć[dizer]trazerprzynieść[trazer]saberwiedzieć[saber]podermóc[poder]quererchcieć[kerer]
euvejoleiofaçodigotragoseipossoquero
tuvêslêsfazesdizestrazessabespodesqueres
você/ela/elefazdiztrazsabepodequer
nósvemoslemosfazemosdizemostrazemossabemospodemosqueremos
vocês/eles/elasvêemlêemfazemdizemtrazemsabempodemquerem

Nieregularne z końcówką -ir

Poniżej w tabeli nieregularne czasowniki z grupy III, podobnie jak powyżej zaznaczyłam kursywą formy nietrzymające się reguły:


osoba
pedirprosić[pedir]ouvirsłuchać[ołwir]dormirspać[dormir]subirschodzić[subir]virprzychodzić[wir]sairwychodzić[sair]cairspadać[kair]
eupeçoouço/oiçodurmosubovenhosaiocaio
tupedesouvesdormessobesvenssaiscais
você/ela/elepedeouvedormesobevemsaicai
nóspedimosouvimosdormimossubimosvimossaímoscaímos
vocês/eles/elaspedemouvemdormemsobemvêmsaemcaem

Ulubieniec uczniów, czyli põr

Ulubieniec z przekąsem, bo to raczej czasownik, którego nikt nie lubi. Nie ze względu na znaczenie – położyć, założyć (np. kurtkę –‘ por o casaco’), także nakryć do stołu (‘por a mesa’) i pościelić łóżko (‘por a cama’), tylko fakt, że ma trudną odmianę w każdym czasie. W teraźniejszym wygląda ona tak:

  • eu ponho
  • tu pões
  • você/ela/ele põe
  • nós pomos
  • vocês/eles/elas põem.

Wystarczy tej gramatyki, na koniec mam dla was ciekawy idiom:

Diz o roto ao nú! [diż u rotu ao nu] – dosłownie: „mówi brudny do nagiego”. Wyrażenie z bajki dla dzieci, które oznacza, że ten, kto krytykuje drugiego, sam nie jest bez winy, czyli coś w stylu „przyganiał kocioł garnkowi”.

Autor: Urszula Poszumska