Rosja to kraj niezwykle różnorodny kulturowo i etnograficznie, o czym przekonać się można było już w poprzednich wpisach, dotyczących kultury tego państwa. W wielu częściach kraju spotkać można dziesiątki narodowości oraz grup, posługujących się różnymi językami. Sam jednak rosyjski również nie jest jednakowy w każdym miejscu. Pamiętać należy, że Rosja to największe państwo na naszej planecie, którego powierzchnia wynosi ponad 17 milionów km2. Dla porównania, Polska jest 50 razy mniejsza! Natomiast cała Europa jest prawie 2 razy mniejsza niż sama Rosja. Mieszkańcy Europy posługują się około 70 językami. Nic więc dziwnego, że na tak wielkim terytorium, jakim dysponuje Republika Rosyjska język znacznie różni się w jego oddalonych od siebie mniej lub bardziej częściach.

Mówiąc o różnicach w rosyjskim mam na myśli głównie dialekty oraz regionalizmy. Warto więc przybliżyć nieco znaczenie obu tych terminów. Regionalizm to element języka, odbiegający od jego przyjętej normy pod względem fonetycznym lub konstrukcyjnym. Jak sama nazwa wskazuje, może to być jedno słowo lub inna forma, używana w danym regionie, nieużywana i często nierozumiana jednak w innych. Dialekt jest z kolei odmianą języka. Zawiera więc w sobie bardziej skomplikowane i szerzej pojęte struktury, które różnią się od ogólnie przyjętej normy gramatycznie i leksykalnie. Można więc powiedzieć, że regionalizm często jest elementem dialektu.

Czy mówimy w tym samym języku?

Język rosyjski dzieli się praktycznie na 3 główne odmiany: południoworosyjska, północnorosyjska i średniorosyjska. Ciekawym przykładem różnorodności rosyjskiego jest gwara połódnioworosyjska. Posiada kilka elementów, odróżniających ją od normy, z czego najbardziej charakterystycznym z nich jest akanie. Czym jest akanie w praktyce? W języku rosyjskim niektóre samogłoski czytane są różnie w zależności od tego, czy znajdują się pod akcentem, przed czy po nim. I tak «o» pod akcentem przeczytamy jak «o», «o» przed akcentem jak «a», a «o» po akcencie stanie się dźwiękiem «szwa», który jest połączeniem a, o oraz y. 

Jednak w południowej części Rosji zjawisko akania jest wzmożone. W wielu słowach, zwłaszcza tych, w których występuje zbitka spółgłoskowa dodaje się między nimi «a». Przykładem może posłużyć пашеница (pAszenica) zamiast пшеница (pszenica). Obok akania pojawia się też zjawisko jakania, w którym zamiast zwykłego «a», dodajemy miękkie «ja». Jeśli więc usłyszysz od mieszkańca Soczi нясу (niasu) zamiast несу (niesu) to będziesz wiedzieć, że to jeden z lokalsów. Jednym z przykładów regionalizmów może być słowo покоцанный (pokocannyj), które oznaczać ma поцарапанный (pocarapannyj), czyli podrapany. Kolejnym elementem, charakterystycznym dla południa kraju jest miękkie «t’» w odmianie czasowników. Niektóre z nich przez to wypowiadane są w taki sposób, że przypominają formę bezokolicznika. «говорит’» (mówi) brzmi niemalże identycznie, jak говорить (mówić).

Północna Rosja

Północnorosyjska gwara, jak można się domyślić jest całkowitym przeciwieństwem gwary południowej. Zamiast akania mamy tutaj okanie. Zjawisko to polega na tym, że «o», które w miejscu nieakcentowanym powinniśmy czytać jak «a» lub jak «szwa», mieszkaniec północy przeczyta po prostu jak «o». Mamy więc woda (вода) zamiast wada, moloko (молоко) zamiast məlako (gdzie ə to szwa). Kolejną ciekawostką może być wydłużenie litery «m» w połączeniach «bm». Mieszkaniec północy powie więc amman (обман) zamiast abman. Jednym z bardziej istotnych różnic jest także brak podkreślenia końcówki przymiotników aja, uju itd. Zamiast krasiwaja (красивая), mamy krasiwa.  

Gwara średniorosyjska

Ta gwara to trzecia najbardziej znana w Rosji. Ta odmiana uważana jest za normę językową, w związku z czym nie zdziwi fakt, że posługuje się nią największa ilość użytkowników. Łączy ona także w sobie elementy zarówno południowe, jak i północne. Jednak główną jej cechą jest to, że nie posiada wielu odchyleń od ogólnie przyjętego języka, jest zrozumiała dla obcokrajowców oraz użytkowników rosyjskiego jako ojczystego w innych krajach, jak Ukraina, Białoruś czy Kazachstan. 

Różnorodność językowa a położenie geograficzne

Łatwo zauważyć, że fakt, o ile kilometrów oddalone są od siebie miejsca w różnych częściach Rosji nie zbyt mocno wpływa na wymowę. Sposób mówienia mieszkańców Syberii nie będzie się wcale wiele różnił od sposobu mówienia zachodniej części Rosji, ani nawet od tych, którzy zamieszkują tak odległy kąt, jakim jest Władywostok. Za to ktoś rodem z Krasnodaru może niekiedy mieć problem z komunikacją z mieszkańcem okolic Petersburga. Różnorodność językowa zmienia się bowiem nie pod względem szerokości, a długości geograficznej. Jeszcze inaczej ma się sprawa w największych miastach kraju. Tam język będzie raczej uniwersalny i przybliżony do tego, odpowiadającego normie, bez względu na położenie na mapie, co warto wziąć pod uwagę przy planowaniu nauki języka.

Autor: Marlena Mastykarz