Sinto-me bem [czyt. sintu me bajm] – czuję się dobrze. Ten prosty przykład zawiera w sobie kilka reguł odmiany czasowników. Jest tutaj forma zwrotna, oboczność w podmiocie, odmiana czasownika drugiej grupy – sentir-se… Niby proste wyrażenie, a ile komplikacji! Na szczęście to wyjątek, bo gramatyka portugalska aż tak skomplikowana nie jest. Na początek trzeba poznać odmianę trzech grup czasowników oraz czasowników zwrotnych w czasie presente do indicativo, czyli prostym teraźniejszym. To już znacząco ułatwi dalszą naukę – każdy inny czas będzie miał swoje odmiany dla tych właśnie trzech grup czasowników. Poznajmy je zatem!

Odmiana czasowników: grupa 1

Najliczniejsza grupa czasowników w portugalskim. Do pierwszej grupy zalicza się czasowniki kończące się na -ar, np. chegar [szegar] – przybywać, falar [falar] – mówić, jogar [żogar] – grać, morar [morar] – mieszkać, tomar [tomar] – brać, gostar [gosztar] – lubić, fechar [feczar] – zamykać, comprar [komprar] – kupować. Odmieniają się według wzoru – po odrzuceniu końcówki -ar, trzeba dodać końcówki -o, -as, -a, -amos, -am:

  • eu falo [falu]
  • tu falas [falasz]
  • ela/ela/você fala [fala]
  • nós falamos [falamusz]
  • eles/elas/vocês falam [falam].

Odmiana czasowników: grupa 2

Do drugiej grupy czasowników należą te kończące się na -er. Przykładowo: viver [wiwer] – żyć, chover [szower] – padać (o deszczu), comer [komer] – jeść, beber [beber] – pić, escrever [szkrewer] – pisać, aprender [aprender] – uczyć się. Zasada odmiany jest identyczna – odrzuca się końcówkę -er i dodaje końcówki: -o, -es, -e, -emos, -em:

  • eu como [komu]
  • tu comes [komesz]
  • ela/ela/você come [kome]
  • nós comemos [komemusz]
  • eles/elas/vocês comem [komem].

Oboczności w odmianie

W odmianie w drugiej grupie występują oboczności w pierwszej osobie w niektórych czasownikach. Wynikają one z potrzeby zachowania zgodności w wymowie.

  • conhecer [konieser] – znać: eu conheço [koniesu – gdyby zostało samo ‘c’, wymowa byłaby przez ‘k’], ale tu conheces [konieszesz]
  • descer [deszser] – schodzić: eu desço [eu deszsu], tu desces [descesz]
  • esquecer [szkeser] – zapominać: eu esqueço [szkesu], tu esqueces [szkecesz]
  • aquecer [akeser] – ogrzewać: eu aqueço [akesu], tu aqueces [akesesz]
  • parecer [pareser] – przypominać: eu pareço [paresu], tu pareces [paresesz]
  • abranger [abranżer] – pokrywać: eu abranjo [abranżu], tu abranges [abranżesz]
  • proteger [proteżer] – chronić: eu protejo [proteżu], tu proteges [proteżesz]
  • erguer [erger] – wznosić: eu ergo [ergu – wypada ‘u’], ale tu ergues [ergesz].

Odmiana czasowników: grupa 3

Trzecia grupa czasowników jest najmniej liczna. Zalicza się do niej czasowniki kończące się na -ir, na przykład: partir [partir] – wyjeżdżać, preferir [preferir] – woleć, abrir [abrir] – otwierać, conseguir [konsegir] – powieść się, udawać się. Po odrzuceniu końcówki należy dodać: -o, -es, -e, -imos, -em: 

  • eu abro [abru]
  • tu abres [abresz]
  • ela/ela/você abre [abre]
  • nós abrimos [abrimusz]
  • eles/elas/vocês abrem [abrem].

Oboczności w odmianie

Tutaj także występują oboczności w odmianie w przypadku pierwszej osoby:

  • conseguir: eu consigo [konsigu], ale tu consegues [konsegesz]
  • vestir [wesztir] – ubierać się: eu visto [wisztu], ale tu vestes [wesztesz]
  • despir [deszpir] – rozbierać się: eu dispo [diszpu], ale tu despes [deszpesz]
  • sentir [sentir] – czuć: eu sinto [sintu], ale tu sentes [sentesz]
  • preferir [preferir]: eu prefiro [prefiru], ale tu preferes [prefiresz]
  • corrigir [korriżir] – poprawiać: eu corrijo [korriżu], ale tu corriges [korriżesz].

Odmiana czasowników zwrotnych

Czasowniki zwrotne zasadniczo odmieniają się wedle przynależności do danej grupy – czy to 1, 2 czy 3, a jedyne, co je odróżnia od zwykłych, to występowanie zaimka zwrotnego. Przykładami czasowników zwrotnych są np. levantar-se [lewantar se] – wstawać, który w polskim zwrotny nie jest, chamar-se [szamar se] – nazywać się, encontrar-se [enkontrar se] – spotykać się. Czasowniki zwrotne przez osoby odmieniają się tak:

  • eu levanto-me [lewantu me]
  • tu levantas-te [lewantasz te]
  • ele/ele/você levanta-se [lewanta se]
  • nós levantamo-nos [lewantamu nusz]
  • eles/elas/vocês levantam-se [levantam se]

Uwaga na osobę pierwszą liczby mnogiej! Przy odmianie zanika ostatnie s, niezależnie która to grupa czasownikowa. Wynika to z tego, że jest już ‘s’ przy dodanym zaimku ‘nos’ i Portugalczycy widocznie nie chcieli, by brzmiało to zbyt szeleszcząco. Jednakże, jeśli zaimek zwrotny przechodzi przed czasownik, co dzieje się w sytuacji występowania przed nim pewnych słówek, to ‘s’ wraca na koniec czasownika.

Do inwersji zaimka i czasownika dochodzi po wyrazach: não, nunca, também, como, como é que, já,  enquanto, ainda não, todos, ninguém, np. 

  • Não me levanto cedo [nao me lewantu sedu] – Nie wstaję wcześniej.
  • Nunca me deito tarde [nunca me dejto tarde] – Nigdy nie chodzę spać póżno.
  • Como te chamas? [komu te szamasz] – Jak się nazywasz?
  • Enquanto nós encontramos… [enkłanto nosz enkontramusz] – Kiedy się spotykaliśmy…

Wystarczy tej gramatyki, na koniec mam dla was ciekawy idiom:

Chegar a pimenta ao nariz [szegar a pimenta ao narisz] – dosłownie ‘dostał się pieprz do nosa’. Wyrażenie używane, by określić mocną irytację w momencie, gdy ktoś powoli zaczynać tracić cierpliwość. 

Autor: Urszula Poszumska